وقتی صحبت از ازدواج رسمی و عقد دائم میشود، یکی از موضوعات مهم و کمتر شناختهشده، شروط ضمن عقد است. بسیاری از زوجین هنگام امضای عقدنامه نمیدانند که میتوانند شروطی را بهصورت قانونی در سند ازدواج درج کنند تا در آینده از حقوق خود بهتر دفاع نمایند. دانستن اینکه شروط ضمن عقد چیست، چه انواعی دارد و چگونه ثبت میشود، میتواند از بروز اختلافات خانوادگی و مشکلات حقوقی جلوگیری کند. در این مقاله، به زبان ساده و مستند به قوانین مدنی، تمام نکات ضروری درباره شروط ضمن عقد را بررسی میکنیم.
پیشنهاد میکنیم صفر تا صد مراسم عقد خود در اصفهان را به تشریفات اصفهان دکتر تسلیمی بسپارید و همچنین تالار عقد شهروند را بررسی فرمایید.
شروط ضمن عقد چیست و چه مبنای حقوقی دارد؟
در تعریف حقوقی، شروط ضمن عقد عبارت است از توافقات و تعهداتی که زوجین در کنار عقد اصلی (مانند عقد ازدواج) در همان زمان امضا میکنند و از نظر قانونی الزامآور است.
به بیان سادهتر، هر شرطی که در زمان عقد بین زن و شوهر مورد توافق قرار گیرد و در عقدنامه ثبت شود، شرط ضمن عقد محسوب میشود.
طبق ماده ۲۳۴ قانون مدنی ایران، شرط ممکن است به سه نوع تقسیم شود:
- شرط صفت: شرطی که درباره ویژگی خاصی از شخص یا مورد عقد تعیین میشود (مثلاً شرط تحصیل یا کار).
- شرط فعل: تعهد به انجام یا ترک کاری خاص (مانند حق خروج از کشور یا ادامه تحصیل).
- شرط نتیجه: شرطی که نتیجهای حقوقی را بهدنبال دارد (مانند وکالت در طلاق برای زن).
🔹 به گفتهی یکی از وکلای خانواده:
«شروط ضمن عقد در واقع ابزار قانونی برای ایجاد تعادل حقوقی میان زن و مرد است و آگاهی از آن پیش از ازدواج ضروری است.»
اهمیت شروط ضمن عقد در ازدواج
شروط ضمن عقد، نهتنها تعهدات اخلاقی بلکه حقوق قانونی برای طرفین ایجاد میکند. در جامعه امروز، آگاهی از این شروط بهویژه برای بانوان، از اهمیت زیادی برخوردار است. چراکه بسیاری از حقوق مانند حق تحصیل، اشتغال، خروج از کشور و حق طلاق میتوانند با درج در عقدنامه بهصورت رسمی تثبیت شوند.
مزایای درج شروط ضمن عقد در عقدنامه:
- جلوگیری از بروز اختلافات حقوقی در آینده
- تضمین اجرای حقوق فردی و خانوادگی
- افزایش شفافیت و اعتماد میان زوجین
- ایجاد توازن در حقوق و وظایف زن و شوهر
در واقع، شروط ضمن عقد پلی است میان قانون و زندگی واقعی زوجین که میتواند ضامن آرامش و امنیت بیشتر در زندگی مشترک باشد.
انواع شروط ضمن عقد در عقدنامه
در عقدنامههای رسمی ایران، بخشی تحت عنوان «شروط ضمن عقد نکاح» وجود دارد که شامل دو دسته شروط است: شروط چاپی (قانونی) و شروط توافقی (اختیاری).
۱. شروط ضمن عقد قانونی (چاپی در عقدنامه)
این شروط بهصورت پیشفرض در همه عقدنامهها چاپ شدهاند و زوجین میتوانند آنها را امضا یا رد کنند. به این شروط، شروط دوازدهگانه ضمن عقد گفته میشود که در سال ۱۳۶۱ توسط قوه قضائیه تصویب شد.
برخی از مهمترین شروط دوازدهگانه عبارتاند از:
- حق تحصیل برای زن در هر مقطع و مکانی که مایل باشد.
- حق اشتغال به هر شغل مشروع و قانونی.
- حق خروج از کشور با اجازه همسر.
- حق تعیین محل سکونت مشترک.
وکالت زن در طلاق در صورت تحقق شرایط مشخص (مانند ازدواج مجدد مرد یا سوء رفتار).
۲. شروط اختیاری (توافقی بین زوجین)
این شروط بر اساس توافق شخصی زن و شوهر قبل از عقد تنظیم میشود و میتواند شامل موارد خاصتری باشد.
نمونههایی از شروط توافقی:
شرط پرداخت مهریه بهصورت مرحلهای یا اقساطی
- شرط تقسیم اموال بعد از طلاق
- شرط سکونت در شهر خاص
- شرط ادامه تحصیل در خارج از کشور
🔸 توجه: تمام این شروط باید پیش از امضای عقدنامه و با اطلاع کامل هر دو طرف در حضور سردفتر ازدواج درج و امضا شوند.
تفاوت شروط ضمن عقد با شروط عقد خارج لازم
گاهی زوجین توافقاتی را بیرون از عقدنامه و در سندی جداگانه امضا میکنند. این موارد، شروط عقد خارج لازم نام دارند.
| ویژگیها | شروط ضمن عقد | شروط عقد خارج لازم |
|---|---|---|
| زمان تنظیم | همزمان با عقد ازدواج | پیش یا پس از عقد ازدواج |
| محل ثبت | در عقدنامه رسمی | در دفتر اسناد رسمی |
| الزام قانونی | بخشی از عقد اصلی است | قرارداد مستقل و الزامآور |
| مثال | وکالت زن در طلاق | توافق درباره نحوه تقسیم اموال |
بنابراین، شروط ضمن عقد به عقد اصلی وابسته است، اما شروط عقد خارج لازم یک قرارداد مستقل به شمار میآید.
آیا شروط ضمن عقد قابل تغییر است؟
بله، اما با شرایط خاص. تا زمانی که عقدنامه امضا نشده باشد، زوجین میتوانند در شروط تغییراتی اعمال کنند. پس از امضا، هرگونه اصلاح یا حذف شرط نیاز به رضایت طرفین و تنظیم سند رسمی جدید دارد.
🔹 نکته حقوقی:
در صورت اختلاف بر سر تفسیر شرط، نظر دادگاه خانواده با استناد به متن عقدنامه ملاک عمل خواهد بود.
نحوه ثبت شروط ضمن عقد در عقدنامه
برای درج شروط ضمن عقد، کافی است زوجین هنگام مراجعه به دفترخانه ازدواج، موارد مورد توافق خود را به سردفتر اعلام کنند. سردفتر موظف است شروط را در قسمت مخصوص عقدنامه بنویسد و از طرفین امضا بگیرد.
مراحل ثبت شروط ضمن عقد:
- گفتوگوی اولیه بین زوجین درباره شروط دلخواه
- تنظیم متن شرط توسط سردفتر یا وکیل
- امضای هر دو طرف ذیل شرط درجشده
- ثبت رسمی در عقدنامه و ارسال اطلاعات به سامانه ثبت ازدواج
💬 توصیه کارشناسان:
پیش از ثبت هر شرط، از یک مشاور حقوقی راهنمایی بگیرید تا متن آن دقیق، قانونی و بدون ابهام باشد.
شروط ضمن عقد و تأثیر آن بر حقوق زن و شوهر
شروط ضمن عقد میتواند در موارد متعددی، از جمله حق طلاق، اشتغال، مسکن، حضانت فرزند و مهریه تأثیرگذار باشد.
برای مثال، در صورت درج شرط وکالت در طلاق، زن میتواند در شرایط مشخصشده بدون نیاز به رضایت همسر، درخواست طلاق دهد. همچنین شرط خروج از کشور، یکی از پرکاربردترین بندهاست که مانع محدودیت سفر برای بانوان میشود.
🔸 از منظر قانونی، هر شرطی که:
- مخالف قانون یا شرع نباشد،
- قابل اجرا باشد،
- و در عقدنامه بهطور رسمی درج شود،
دارای اعتبار حقوقی و لازمالاجرا است.
پرسشهای متداول درباره شروط ضمن عقد
آیا زن میتواند پس از عقد، شرط جدیدی اضافه کند؟
تنها در صورتی که شوهر موافقت کند و شرط جدید در دفتر اسناد رسمی ثبت شود.
اگر مرد شروط ضمن عقد را نقض کند، چه میشود؟
در این صورت زن میتواند با استناد به شرط درجشده، از دادگاه درخواست اجرای شرط یا طلاق نماید.
آیا مرد نیز میتواند شروطی برای خود درج کند؟
بله. هر دو طرف حق دارند شروط منطقی و قانونی را در عقدنامه وارد کنند.
جمعبندی و نتیجهگیری
درک اینکه شروط ضمن عقد چیست و چه جایگاهی در قانون دارد، به زوجین کمک میکند ازدواجی آگاهانه، عادلانه و بدون ابهام را تجربه کنند. شروط ضمن عقد راهی قانونی برای حفظ حقوق متقابل است و میتواند از بسیاری از اختلافات آینده جلوگیری کند.
خلاصه نکات کلیدی:
- شروط ضمن عقد، تعهدات قانونی ثبتشده در عقدنامه هستند.
- شامل شروط چاپی (قانونی) و اختیاری (توافقی) است.
- باید پیش از امضای عقدنامه و با رضایت طرفین ثبت شود.
- هر شرط قانونی، لازمالاجرا و قابل پیگیری در دادگاه است.